CZY ZALEGŁOŚCI PUBLICZNEGO OPERATORA WPŁYWAJĄ NA POZYCJĘ RYNKOWĄ? cz.I

Organy regulujące rynek usług...

Prezentujemy sprawdzone i rzetelne informacje z wiarygodnych źródeł. Głos ekspertów z różnych branż świetne uzupełnia prezentowane przez nas treści. Nasi Rozmówcy to ludzie, którzy bogatą widzę teoretyczną popierają znajomością praktycznych zagadnień. Przedstawiamy Państwu  rozmowę z doktorem Tomaszem Sondejem z Wydziału Zarządzania i Ekonomiki Usług Uniwersytetu Szczecińskiego, którą zaprezentujemy w dwóch częściach.  

Miłosz Kołodziej: Czy polski rynek pocztowy nie zmienia się zbyt wolno po 1989? Nie będzie przesadą stwierdzenie,  że w Polsce nie dokonała się "modelowa" transformacja sektora usług pocztowych?

        Fot. Archiwum Tomasza Sondeja

Dr. Tomasz Sondej:  Rynek usług pocztowych w Polsce jest dzisiaj rzeczywiście słabiej rozwinięty niż w niektórych państwach UE. Zmiany na rynku usług pocztowych w Polsce przebiegały wolniej niż na innych rynkach państw Europy Zachodniej z wielu powodów. Jednym z nich było niedostrzeganie potrzeby dynamicznych zmian przez organy regulujące rynek zwłaszcza w początkach tzw. transformacji gospodarczej. We wczesnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku, kiedy dokonywała się istotna zmiana na rynkach pocztowych państw członkowskich UE (a wcześniej EWG), w Polsce najistotniejszymi zmianami było: dopuszczenie do rynku innych podmiotów świadczących usługi pocztowe i rozdzielenie narodowych operatorów pocztowego i telekomunikacyjnego. To właśnie wtedy zaczęły przekształcać się i zajmować pozycję na rynkach międzynarodowych najsilniejsze dzisiaj podmioty (Deutsche Post i PTT POST – dzisiejsze TNT). Trudno było wtedy wyobrazić sobie, że publiczny operator pocztowy w jakimś państwie może zostać sprywatyzowany. Po tych zmianach polski rynek usług pocztowych rozwijał się w warunkach ścisłej regulacji (dopuszczanie do rynku poprzez koncesje na świadczenie usług pocztowych, ograniczony zakres rozwoju konkurencji). Brak było silniejszych impulsów do szybkich zmian na rynku (popyt był niewielki w stosunku do innych państw europejskich, na rynku mało jeszcze było nabywców, którzy mieli wysokie wymagania, państwowy podmiot gwarantował zabezpieczenie w podstawowe usługi). Dopiero procesy integracyjne Polski z UE i wzrost gospodarczy spowodowały ewolucję rynku usług pocztowych. Organy regulujące rynek usług pocztowych w Polsce przez długi czas usiłowały chronić pozycję operatora narodowego, jakby wbrew zasadzie, że przedsiębiorstwo staje się silne jeśli umie sprostać konkurencji. Poszukuje ono wtedy najbardziej efektywnych metod działania, co przygotowuje je do dalszej rywalizacji. Porównując polski rynek usług pocztowych do rynków w innych państwach postkomunistycznych można stwierdzić, że nie jest on wyraźnie opóźniony w tempie zmian. Dopiero porównanie z rynkami w państwach dokonujących szybkich zmian np. w Niemczech, Holandii, czy Szwecji wskazuje na ogromny dystans do czołówki europejskiej. Opóźnienia w transformacji tego rynku mają też jednak silne gospodarczo państwa np. Francja i Belgia, które nie wychodziły z zapaści gospodarczej.

W działaniach Poczty Polskiej przez prawie dwie dekady nie można było dostrzec czegoś, co Pan nazwał "reorientacją operatora na rynek i potrzeby klienta" i "zmianą oferty w układzie produkt-rynek". Sytuację zmieniła się nieco, kiedy Poczta Polska zaczęła tracić rynek na rzecz kurierów i alternatywnych operatorów pocztowych, oraz zaczęły się straty przedsiębiorstwa. Czy nie za późno narodowy operator przeszedł do ofensywy i lata bierności ciężko będzie teraz "odrobić"?

T.S. Poczta Polska przez wiele lat mogła liczyć na instytucje władzy państwowej opóźniające momenty liberalizacji rynku i ograniczanie rozwoju konkurencji. Taka sytuacja nie sprzyja rozwojowi przedsiębiorstw w kierunku orientacji na potrzeby klienta i uwzględnianiu zagrażającej konkurencji, nie tylko na rynku usług pocztowych, ale na wszystkich zmonopolizowanych rynkach. Stosowanie tego samego asortymentu usług umożliwiała działalność publicznego operatora pocztowego w obszarze zastrzeżonym. Zachowywanie ograniczonej palety usług podyktowane było również bardzo powolnymi zmianami w technice i technologii świadczenia usług. Ponadto podmioty konkurencyjne zainteresowane były tylko niewielkim wycinkiem rynku (segment usług ekspresowych nie stanowił wtedy jednego z najważniejszych obszarów rynku). Dynamiczny wzrost segmentu usług kurierskich spowodował istotne zmiany także dla segmentu usług paczkowych, który zaczął być atrakcyjny dla operatorów alternatywnych. Równie duże znaczenie może mieć pojawienie się konkurencji na rynku usług listowych, który tradycyjnie należał do publicznych operatorów pocztowych. Największym problemem Poczty Polskiej jest zatrzymanie największych klientów. Ci klienci oprócz generowania dużych ilości przesyłek, które stanowią istotną część przesyłek na rynku, są źródłem skoncentrowanego strumienia przesyłek, który można obsłużyć przy mniejszych zasobach infrastrukturalnych (nie potrzeba sieci placówek nadawczych, przesyłki są odpowiednio posortowane podczas wydruku, co ogranicza konieczność opracowywania przesyłek). Jeśli tacy klienci odchodzą, to nie tylko osłabiają przedsiębiorstwo, które ich traci, ale wzmacniają konkurentów, którzy przejmują ich obsługę.

Strukturę przesyłek listowych oraz paczek i przesyłek ekspresowych według nadawców przesyłek w UE przedstawiają rysunki 1 i 2. Oddają one proporcje, z którymi można spotkać się na większości rynków krajowych w państwach członkowskich.

Struktura rynku przesyłek listowych w UE w 2007 roku według rodzajów nadawcy

Źródło: opracowanie na podstawie ITA Consulting & WIK-Consult: The Evolution of the European Postal Market since 1997. Study for the European Commission, August 2009, s. 27

Struktura rynku paczek i przesyłek ekspresowych w UE w 2008 roku według rodzajów nadawcy

Źródło: opracowanie na podstawie ITA Consulting & WIK-Consult: The Evolution of the European Postal Market since 1997. Study for the European Commission, August 2009, s. 31

Zaległości jakie ma publiczny operator pocztowy będą jeszcze długo wpływać na jego pozycję rynkową. Każdy publiczny operator pocztowy w państwach UE jest dużym przedsiębiorstwem więc zmiany charakteryzują się bezwładnością w czasie (nawet w tych firmach, które uznawane są za najlepsze). Jednak jak na każdym rynku konsekwentne działanie powinno przynosić rezultaty w postaci poprawiania pozycji. Ważne jest, aby zmiany były zdecydowane, a operator publiczny wyraźnie zrestrukturyzował zasoby, co nie będzie proste z uwagi na możliwość silnego oporu ze strony własnego personelu, a zwłaszcza związków zawodowych.

Cześć II wywiadu z dr Tomaszem Sondejem