Poczta Króla Jana III Wielkiego Sobieskiego

Jan III Sobieski

Rafał Zgorzelski

doktor nauk humanistycznych w specjalności komunikacja pocztowa, absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od ponad dziesięciu lat związany z branżą usług pocztowych. Na łamach portalu Pocztowokurierski.pl stworzył dział Szkice z historii poczty. Wyjaśnia również zawiłości Prawa pocztowego - i nie tylko - w dziale Poradnik pocztowy.

Król Jan III (Sobieski), to postać przez Polaków znana i powszechnie lubiana. Kojarzona z pogromem Turków pod Wiedniem w dniu 12 września 1683 roku. Przez Turków zwany Lwem Lechistanu, przez chrześcijańską Europę, Obrońcą Wiary. Znany też z wielkiej miłości do królowej Marysieńki (Marii Kazimiery de La Grange d’Arquien), która znalazła swoje ujście w poczytnej dziś liryce, Listach do Marysieńki oraz w kąśliwych satyrach Jana Andrzeja Morsztyna, zasłynął przede wszystkim jako mecenas kultury. Niemniej Jan III żywo interesował się także sprawami ówczesnej poczty.

Konstytucją sejmu warszawskiego, wydaną za czasów panowania króla Jana III, z 1677 roku uregulowano zagadnienie uiszczania przez miasta podatku na potrzeby poczty. Postanowiono, że będą one opłacały stosowne podatki pocztmistrzowi Wielkiego Księstwa Litewskiego, a potencjalne spory w tej materii miał rozstrzygać Trybunał Skarbowy Księstwa na czele z podskarbim. Na sejmie tym dokonano również reasumpcji konstytucji dotyczących poczty koronnej wydanych w latach 1647 – 1659 i zobowiązano królewskie oraz duchowne miasta do uiszczania należności podatkowych Bartłomiejowi Sardy’emu, sekretarzowi i pocztmistrzowi królewskiemu. Dokonano również kasacji wszelkich wydanych wcześniej przywilejów zwalniających z obowiązku uiszczania opłat pocztowych.

W 1678 roku z kolei na sejmie grodzieńskim dokonano reasumpcji konstytucji porządkujących funkcjonowanie poczty Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1649 i 1650 roku zobowiązując tę pocztę do zachowania wcześniej ustanowionego porządku, z czego pocztmagister Wielkiego Księstwa Litewskiego miał być rozliczany przez podskarbiego Księstwa. Inne ustalenia tej konstytucji były podobne do wydanych rok wcześniej rozporządzeń dla Korony.

Konstytucja sejmu warszawskiego z 1685 roku miała natomiast ukrócić, poprzez wyznaczenie „procentu” od przewożonych towarów, proceder przemytu dokonywanego przez kupców przy użyciu poczt koronnych oraz oficjalistów celnych, który to oddziaływał niekorzystnie na skarb państwa. Miała więc ona zapobiegać nadużyciom celnym na poczcie.

Król Jan III mianował również w dniu 8 marca 1688 roku Fabiana Zywerta sekretarzem i pocztmistrzem królewskim we Lwowie oraz określił jego uprawnienia. Król wydał także w dniu 27 kwietnia 1683 roku przywilej utworzenia poczty w Lesznie z prawem samodzielnego powołania pocztmistrza. W 1688 roku zwolnił Jan III w tym mieście z opłaty pocztowej rajców miejskich, urzędników oraz rodziny jednych i drugich. Pierwszym królewskim pocztmistrzem w Lesznie był Piotr Wyda, w którego rodzinie sprawowano to stanowisko do 1793 roku.

Jan III nominował na stanowisko generalnego pocztmistrza Prus Królewskich Pawła de Grattę, a ten z kolei, za akceptacją króla, desygnował swego brata Aleksandra na funkcję pocztmistrza gdańskiego, którą ten pełnił aż do śmierci w 1697 roku. W świetle omówionych faktów należy zauważyć, że konstytucjami i decyzjami Jan III niejako wyodrębnił dyrekcję dla poczty w Koronie, Wielkim Księstwie Litewskim i w Prusach Królewskich.

Za czasów króla Jana III zaczęło również funkcjonować na stałe połączenie pocztowe między Warszawą a Gdańskiem przez Toruń z rozgałęzieniem biegnącym prawym brzegiem Wisły przez Golub, Bieżuń, Raciąż, Płońsk, Zakroczym i Łomżę (razem 25 mil – 178,6 km) oraz lewym brzegiem Wisły przez Brześć Kujawski, Dębice, Gostynin, Gąbin, Sochaczew i Błonie. Z Torunia wiodła też linia pocztowa w kierunku północy przez Grudziądz, Malbork, Elbląg, Kwidzyn, Gdańsk i Królewiec.

W dniu 18 września 1694 roku Jan III zawarł porozumienie z rządem saskim w sprawie utworzenia kursów pocztowych z Drezna przez Wrocław do Warszawy. Trasa połączenia wiodła przez południową Wielkopolskę i pokonywano ją – ok. 600 km – w ciągu 14 – 16 dni. Paweł de Gratta zaprowadził natomiast w tym samym roku konne połączenie wozowe między Gdańskiem a Królewcem, które biegło dwa razy w tygodniu.
Warto dodać, że dobre funkcjonowanie komunikacji pocztowej znacznie przyczyniło się do zwycięstwa Jana III pod Wiedniem. Jan III w okresie wojny z Turcją zorganizował w Jaworowie pod Lwowem cenzurę, która przeglądała wszelkie przesyłki nadchodzące z Ukrainy oraz korespondencję dyplomatyczną zatrzymując listy szkodzące sprawie polskiej.

W tej serii również:

Poczta królewska Michała Korybuta Wiśniowieckiego

Polska Poczta w dobie saskiej – panowanie Augusta II Mocnego