Polska Poczta w dobie saskiej – panowanie Augusta II Mocnego

August II Mocny

Rafał Zgorzelski

doktor nauk humanistycznych w specjalności komunikacja pocztowa, absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od ponad dziesięciu lat związany z branżą usług pocztowych. Na łamach portalu Pocztowokurierski.pl stworzył dział Szkice z historii poczty. Wyjaśnia również zawiłości Prawa pocztowego - i nie tylko - w dziale Poradnik pocztowy.

Intensywny rozwój urządzeń pocztowych w Rzeczypospolitej nastąpił w dobie panowania monarchów z dynastii Wettinów, Augusta II zwanego Mocnym i jego syna, Augusta III. Czasy te są więc całkiem niesłusznie postrzegane przez historiografię jako okres wyjątkowej stagnacji i zacofania.

To także wprawdzie okres upadków, lecz również i wzlotów polskiej poczty spowodowanych wojną północną oraz rywalizacją o polskość poczty z Prusami Książęcymi. To czas decyzji, które miały przemożny wpływ na kształt oraz funkcjonowanie infrastruktury pocztowej w nowożytnej Rzeczypospolitej.

Poczta w Prusach Królewskich

W 1698 roku August II Mocny odbył w Janowcu spotkanie z elektorem brandenburskim Fryderykiem III, podczas którego to ustalono, że w Gdańsku zostanie utworzony wspólny polsko – brandenburski urząd pocztowy. Zarząd tej jednostki powierzono urzędnikowi brandenburskiemu Chrystianowi Hetscher’owi, który za pracę swą miał otrzymywać rocznie z kasy polskiej 1000 talarów, a dodatkowo z brandenburskiej kolejne 500. W czasie tym funkcję generalnego pocztmistrza dla Prus Królewskich pełnił Paweł de Gratta, który z racji tej był jednocześnie przełożonym Hetschera. Po śmierci de Gratty stanowisko te objął w dniu 18 września 1712 roku syn generalnego pocztmistrza w Koronie, Bartłomieja Sardy’ego, Wawrzyniec, który przybył do Gdańska w 1713 roku.

Przy tej okazji warto dodać, że po śmierci Bartłomieja Sardy’ego w 1714 roku (funkcję generalnego pocztmistrza koronnego pełnił on od 1674 roku), stanowisko jego objął Jerzy Herman Holzbrinck, i sprawował je do 1741 roku. Holzbrinck zasłynął Mit tego chociażby, że zaczął używać lakowanej pieczęci Generalnej Prefektury Poczt Królestwa Polskiego.

Wawrzyniec Sardy przeniósł w 1714 roku gdańską pocztę konną do zakupionego przez siebie domu na Długim Targu oraz przejął pocztę wozową. Zwrócił się też Sardy w tym samym roku do Warszawy z prośbą o wysłanie do Gdańska komisji, która miała ustalić przyczyny zmniejszenia się dochodów z poczty, co uniemożliwiało mu przekazywanie należnych kwot z prowizji za pobierane opłaty pocztowe do Warszawy oraz przedstawił komisji dowody destrukcyjnej dla poczty działalności Hetscher’a. W efekcie pocztmistrzem w Gdańsku został mieszczanin Wawrzyniec Jakser, gdyż król August II nie zgodził się na ustanowienie kolejnego wspólnego prusko – polskiego pocztmistrza. Sardy zaproponował 6 tys. talarów kaucji dla zabezpieczenia pruskich interesów, na co ostatecznie rząd tego państwa przystał. Prusacy zlikwidowali swoją pocztę w Gdańsku w 1716 roku.

Mimo problemów, o których mowa wyżej, należy stwierdzić, że w XVII – XVIII wieku w Prusach Królewskich funkcjonował bardzo dobrze rozwinięty system połączeń pocztowo – komunikacyjnych, który był powiązany z siecią szlaków ogólnopolskich i zagranicznych.

Dwa szlaki z Warszawy do Drezna

Urządzenia pocztowe w Rzeczypospolitej uległy zniszczeniu w trakcie wojny północnej z początków XVIII wieku.
W 1702 roku August II wydał polecenie, aby na wszystkich skrzyżowaniach i rozstajach dróg w Saksonii rozmieścić jako drogowskazy trzy i czteroramienne słupy dębowe. Zalecił również pastorowi Adamowi Fryderykowi Zürner’owi, mianowanemu nadwornym „komisarzem granicznym i matematykiem”, dokonać opomiarowania szlaków pocztowych. Bazując na wynikach prac Zürner’a ustanowił August II dwa szlaki pocztowe z Warszawy do Drezna. Pierwszy wiódł przez m. in. Nadarzyn, Mszczonów, Ujazdów, Rożniatowice, Piotrków Trybunalski, Widawę, Wielkie, Sokoliniki, Wieruszów, Kępno, Oleśnicę, Wrocław, Legnicę i Budziszyn. Trasę tę pokonywano w 136,5 godzin. Drugi szlak natomiast prowadził przez m. in. Błonie, Łowicz, Bielawy, Piątek, Łęczycę, Kalisz, Pleszew, Borek, Gostyń, Leszno, Głogów, Żagań i Köniegsbrück. Na jego przemierzenie potrzebowano 135,5 godzin.

Zdaniem Zürner’a trasa przez Leszno miała być mniej bezpieczna w czasie deszczów, choć jednocześnie była bardziej zaludniona. Szczegółowy opis szlaków znajdziemy w wydanym przez Krzysztofa Weigelsa w 1738 roku w Norymberdze autorstwa Zürner’a Treściwym przewodniku dla zwyczajney podróży z Drezna do Warszawy. Należy zwrócić uwagę na to, że w historiografii, jako datę stworzenia dwóch szlaków łączących Warszawę z Dreznem podaje się powszechnie rok 1706. Wydaje się to co najmniej dziwne, ponieważ szlaki powstały na bazie ustaleń poczynionych przez Zürnera, który swoją podróż „Viatorium” po Saksonii rozpoczął dopiero w 1712 roku. Omawiane szlaki łączące Drezno z Warszawą nie mogły więc powstać w 1706 roku.

Reorganizacja i rozwój poczty krajowej

W roku 1706 przeznaczył August II rocznie 500 talarów na to, aby korespondencja państwowa była przewożona przez wrocławską placówkę pocztową do granicy polskiej, skąd mieli ją dalej transportować polscy pocztmistrzowie.
Regularne kursy między Dreznem a Warszawą odbywały się co 2 tygodnie, choć w niesprzyjających warunkach atmosferycznych potrzebowano na przebycie tej trasy nawet 16 – tu dni.

Za Augusta II zaprowadzono regularną komunikację pocztową w Kaliszu, przez który biegł szlak pocztowy do Drezna. W tym mieście ustanowiono też stację pocztową.

Za panowania tegoż króla poczta zaczęła również przewozić towary kupieckie. W dniu 8 czerwca 1707 roku „z powagi wojewody bełskiego” Adama Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, „na pocztmistrza w województwie ruskim (lwowskim – R. Z.)” został mianowany Stanisław Zywert. W dniu 17 czerwca 1707 roku Adam Sieniawski zwolnił też Zywerta z obowiązku uiszczania wszelkich podatków. Dopiero zakończenie działań wojennych na obszarze Rzeczypospolitej i powrót Augusta II do kraju z Saksonii umożliwił podjęcie szerszych reform w organizacji poczt. W 1712 roku zniesiono wszystkie dzierżawy poczty i podporządkowano je administracji poczty.

W 1714 roku na mocy umowy zawartej między elektoratem saskim a Izbą Śląską utworzono pocztę konną między Lipskiem a Wrocławiem, która stała się ważnym elementem połączeń pocztowych wiodących z Warszawy do Amsterdamu przez Lipsk, Kassel, Podeborn i Münster. W latach 1714 – 1732 zorganizowano stałe połączenie pocztowe na szlaku Drezno – Żary – Neüstädtel – Leszno – Poznań do Torunia (1714 rok) oraz sztafetę kurierską pomiędzy Dreznem a Warszawą (1732 rok) przez Kargowę, Poznań, Sompolno, Lubień, Sochaczew i Błonie. Odcinek liczący ok. 69,5 mili – 600 km kurierzy przemierzali w ciągu 3 dni.

Na ogół kurier potrzebował na przejechanie trasy z Warszawy do Drezna ok. 50 godzin. Sprawne działanie połączenia między Warszawą a Dreznem zapewniała tzw. poczta ułańska. Połączenie kurierskie między Saksonią a Polską stworzono na potrzeby dworu królewsko – elektorskiego. Za jego pośrednictwem ekspediowano korespondencję państwową, a prywatną przewożono przy wykorzystaniu połączenia przez Wrocław. Jedyne w tym czasie połączenie Rzeczypospolitej z Rosją wiodło z Warszawy przez Smoleńsk, Królewiec i Rygę do Petersburga. Przez Wielkopolskę prowadziło natomiast połączenie między Berlinem a Warszawą przez Frankfurt, Międzyrzecz, Pniewy, Poznań, Słupcę, Sompolno, Kłodawę, Kutno, Łowicz z urzędem węzłowym w Słupcy.

Reformy sejmu z roku 1717

Wydana na zakończenie konfederacji tarnogrodzkiej w 1717 roku konstytucja sejmu warszawskiego „dogadzając, aby Wielkie Xięstwo Litewskie należytą miało komunikację” w taki sposób zorganizowała pocztę, że ustanowiła kursy z Wilna na Grodno do Warszawy, z Grodna na Brześć do Lublina (chodziło o zapewnienie komunikacji z ziemiami ruskimi). Także z Wilna na Kowno aż do granic pruskich, na Kowno, Kiejdany, Rosienie aż do Mitawy i Rygi oraz w stronę Białej Rusi na Mińsk, Mohylew aż do granic z państwem moskiewskim. Korespondencja miała być dostarczana punktualnie przez pocztylionów konnych. Stacje miały być rozlokowane, a wymiana koni zapewniona w taki sposób, aby poczta z Wilna do Warszawy i z powrotem w ciągu jednego tygodnia kursowała („od niedzieli do niedzieli”). Miał to nadzorować podskarbi Wielkiego Księstwa Litewskiego. Odpowiednie kwoty na pocztę miał wyasygnować przy obliczaniu podwodnego Trybunał Skarbowy Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Konstytucja ta przyczyniła się do rozbudowania komunikacji pocztowej na Litwie, a także umocnienia sieci pocztowej na Lubelszczyźnie. Rolę węzła, przez który biegła droga na Kraków, dalej do Węgier, na Wiedeń, Wenecję i Rzym czy przez Lwów i Czerniowce do Jessy i Stambułu pełnił Urzędów. Konstytucja z roku 1717 roku wprowadziła konne kursy do Petersburga i Moskwy. Połączenia pocztowe Rzeczypospolitej z Moskwą istniały już jednak w 1710 roku. Powstały one w wyniku zawartego w 1709 roku układu polsko – rosyjskiego regulującego współpracę militarną i polityczną Rzeczypospolitej z Rosją z zapisami dotyczącymi obopólnej wymiany korespondencji. Traktat ten nawiązywał do ustaleń rozejmu andruszowskiego z 1667 roku. August II nie tylko inicjował zawieranie umów międzynarodowych w zakresie urządzania połączeń pocztowych, ale także organizował pocztę w kraju nawet w mniejszych miejscowościach. Na przykład w dniu 11 grudnia 1710 roku nadano patent na urząd pocztyliona w Mysłowicach niejakiemu Błażejowi Gawronowi.

Konstytucja sejmu grodzieńskiego

W 1726 roku na mocy konstytucji grodzieńskiej August II zezwolił miastu Nowogródek, które stanowiło „domicilium Trybunałów Wielkiego Księstwa Litewskiego” na stworzenie poczty partykularnej. Na najbliższym sejmiku deputackim miały zostać ustanowione kursy z Nowogródka do Wilna, Grodna i Mińska oraz wyasygnowane kwoty na pocztę. Konstytucja miała zostać wcielona w życie w początkach kadencji Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego, to jest w 1727 roku.
Dokument ten utwierdził pocztę lokalną uchwaloną przez województwo nowogródzkie. Uchwała sejmu grodzieńskiego zezwoliła na utworzenie własnej poczty partykularnej województwu, które nie korzystało dotąd z poczt królewskich. Należy jednak zaznaczyć, że poczta ta miała być zorganizowana na wzór poczty królewskiej. W roku wydania omawianej konstytucji za zasługi dla poczty stan szlachecki otrzymała rodzina Bandinelli’ch.

Sprawy personalne

Pod koniec panowania Augusta II Mocnego pocztmistrzem na Prusy Królewskie (od dnia 13 grudnia 1731 roku) był Sas pochodzenia francuskiego, Franciszek Jan Antoni Thiolly, który potwierdził w dniu 12 stycznia 1732 roku patent na pocztmistrzostwo toruńskie Jakubowi Kazimierzowi Rubinkowskiemu. Rubinkowski sprawował swoje stanowisko od dnia 11 lipca 1715 roku. Pierwszym pocztmistrzem w Toruniu był radny miejski Salomon Heltz, który zmarł w 1680 roku. Po nim stanowisko objął Janitzen, a po jego śmierci sprawowała je przez kilka miesięcy jego córka Anna wraz z mężem Linderhausen’em, następnie zaś Jan Bliwernitz, który pełnił je do 1715 roku. Po Bliwernitz’ie pocztmistrzem aż do śmierci w dniu 14 września 1749 roku był właśnie Rubinkowski.

Od dnia 6 września 1661 roku, to jest od momentu nominacji przez Jana Kazimierza na funkcję pierwszego polskiego generalnego dyrektora poczty Prus Królewskich, Kurlandii, Żmudzi i Inflant, Franciszka de Gratty do śmierci Rena w 1730 roku stanowisko to sprawowali Włosi. Natomiast w dniu 19 czerwca 1728 roku król August II mianował pocztmistrzem krakowskim Andrzeja Erbsa.

Architektura pocztowa

Za Augusta II rozpoczęto w Warszawie prace, które miały na celu usprawnić komunikację. W okresie panowania tego króla wykształcił się także specyficzny styl budownictwa pocztowego. Stacje pocztowe planowano według jednego schematu budowlanego – na środku prostokątnego ogrodzenia placu usytuowany był budynek główny przeznaczony na noclegi, a w jego czterech narożach pomocnicze budynki, stajnie i wozownie.

Królewska poczta nośnikiem kultury

W okresie panowania Augusta II poczta odegrała również wielką rolę kulturotwórczą. W dniu 6 sierpnia 1718 roku ukazał się z inspiracji pastora Jerzego Rekuz pierwszy numer „Poczty Królewieckiej”. Pismo skierowane było do kupców i rzemieślników oraz studentów, a źródłem jego powstawania informacja pocztowa. Wydawał „Pocztę Królewiecką” w języku polskim niejaki Jan Dawid Cenkier, od 1710 roku kierownik Drukarni Polskiej i Litewskiej w Królewcu. Warto dodać, że już wcześniej w Gdańsku w oparciu o informacje uzyskiwane za pośrednictwem poczty ukazywały się gazety „Bericht durch Pommeren” (w latach 1630 – 1640) i „Reichszeitung über Breslau”, które w 1643 roku połączono w „Partikular Post Hamburger und Reichszeitung (potem „Post Hamburger und Breslauische Reichszeitung”.

Na odrębne omówienie zasługuje też działalność Jakuba Kazimierza Rubinkowskiego, burgrabiego toruńskiego, rajcy i pocztmistrza toruńskiego, twórcy swoistego rodzaju pierwszej na ziemiach polskich „agencji informacyjnej”. Generalnie gazety były publikowane na podstawie informacji pozyskiwanej od pocztowych kurierów, a także dystrybuowane za jej właśnie pośrednictwem.
U schyłku XVII i w I poł. XVIII wieku na terenie Rzeczypospolitej Polskiej ukształtowało się kilka ważnych ośrodków pocztowych, a zarazem prasowo – informacyjnych, takich jak Warszawa, Kraków, Gdańsk, Toruń, Lublin i Lwów.

Połączenia pocztowe w Rzeczypospolitej, nie licząc okresu zniszczeń spowodowanych wojną północną, funkcjonowały za Augusta II dobrze, a obywatele byli na ogół zadowoleni z usług poczty. Coraz bardziej uciążliwy był jednak nacisk mocarstw ościennych, głównie rosyjskiego, wykorzystujących pocztę oraz mieszkańców Rzeczypospolitej do realizacji m. in. własnych celów komunikacyjnych. W dniu 13 maja 1711 roku na przykład we Lwowie podkomorzy lwowski i powiatu żydaczowskiego wydał uniwersał w sprawie dostarczenia przez mieszkańców 700 koni pocztowych dla cesarza rosyjskiego wracającego z Tarnowa do Baru, a w dniu 15 V 1711 roku zobowiązał ich do tego, aby tak niezwłocznie zrealizowali postanowienia tego dokumentu. W dniu 14 maja 1711 roku w Jaworowie rosyjski generał Janusz Eberstat polecił obywatelom ziemi lwowskiej i powiatu żydaczowskiego dostarczyć konie dla poczty. To tylko nieliczne przykłady potwierdzające ingerencję mocarstw ościennych w sprawy poczty Rzeczypospolitej.
Jak chociażby wyglądały w I poł. XVIII wieku kursy pocztowe wchodzące i wychodzące z Warszawy oraz Zamościa obrazuje kalendarz ze schyłku panowania Augusta II Mocnego¹. 

W tej serii również:

Poczta królewska Michała Korybuta Wiśniowieckiego

Poczta Króla Jana III Wielkiego Sobieskiego

¹„GENERALNY POSTAMBT J. K. MCi Warszawski, gdzie się wszystkie zchodzą y rozchodzą Poczty Koronne, W. X. Litewskiego, y Cudzoziemskie, dla informacyi każdemu w interesach swoich służące. Wychodzą do Warszawy. W Niedzielę z Marlii Francuska, z Genui Włoska, z Wiednia Niemiecka, z Hagi Holandska, z Krakowa, Torunia, Piotrkowa, Wilna y Nitawy. W Poniedziałek, z Wenecyi, z Paryża, z Stolice Moskiewskiey, z Poznania y Łowicza. We Wtorek. Z Londynu Angielska, We Szrodę, z Drezna, z Grodna, Lwowa. We czwartek z Rzymu, z Sewilli Hiszpańska, z Wersalu Francuska, z Leszna, Poznania, Kamieńca, y Sandomierza. W Piątek, z Brześcia Litewskiego, Zamościa y Opatowa. W Sobotę z Drezna, Saxonska, z Gdańska. Stawaią w Warszawie. W Poniedziałek. Poczta Wrocławska, z Saxonii, Holandyi, Anglii, Francyi, Danii, Szwecyi y z Niemczech. We Szrodę Krakowska, z Wiednia, Wenecyi, Rzymu, z Tarnowskich gór y Opatowa. Ruska, z Lublina, Lwowa, Jarosławia, Zamościa, Kamieńca, Brześcia Litewskiego y Sandomierza. Pruska, z Torunia, Grudziądza, Malborka, Elbląnga, Gdańska, Kwidzina y Królewca. Wielko Polska z Poznania, Leszna, Gniezna, Schowy, y Łowicza. W Piątek drugi raz stawa poczta Wrocławska, z Saxonii, Holandyi etc. jak w Poniedziałek. Odchodzą z Warszawy. We Szrodę, Krakowska, do Widnia, Wenecyi, Rzymu, Tarnowskich gór, y Opatowa, Wrocławska przez Rawę, Piotrków, Widawę, Wieruszów, do Wrocławia, Saxonii, Holandyi, Anglii, Francyi, etc. Impery leca. We Czwartek. Ruska, do Lublina, Zamościa, Jarosławia, Lwowa, Kamieńca, y Sandomierza. Pruska, do Torunia, Grudziąndza, Malborka, Elbląga, Kwidzina, Królewca, y do Warmii, do Wielki Polski, Poznania, Leszna, Schowy, Gniezna, y Łowicza. W Sobotę. Wrocławska, do Saxonii, Holandyi, Anglii, Francyi, etc. Impery leca. Item do Mitawy, do Petersburgu, Moskwy, Holandii, etc. POSTAMBT ZAMOYSKI, KURS Y REKURS POCZT. Do Zamościa przychodzą. W Poniedziałek. Polska, z Drezna, Leszna, Poznania, Gdańska, Torunia, Królewca, Warszawy, Łowicza, Krakowa, Sandomierza, Opatowa, Piotrkowa, Lublina. Litewska. Z Wilna, Grodna, Brześcia Litewskiego, Item z Warszawy wszystkie cudzoziemskie Poczty. W Piątek. Ruska ze Lwowa, Kamieńca, Jarosławia, Przemyśla, y z Wołynia. Item mieysc pobliskich. Z Zamościa odchodzą Poczty. W Poniedziałek. Ruska do Lwowa, Kamieńca, Jarosławia, Przemyśla, (…) Wołyń. W Piątek. Polska do Lublina, Warszawy, Krakowa, Sandomierza, etc., z kąd w Poniedziałek przyszły. Item Litewskie do Wilna, Grodna, Brześcia Litewskiego etc. Kurs Poczt Zamoyskich, ile dni które Poczty do Zamościa idą. Z Rzymu staje Poczta w Zamościu za dni 37, z Neaopolim za dni 34, z Wenecyi za dni 31, z Szwaycarskiey ziemi 26, z Francyi za dni 24, z Londynu Stolicy Angielskiey 22, z Duńskiey ziemi za dni 20, z Holsztynu za dni 17, z Wiednia za dni 16, z Brandenburgii za dni 16, z Madrytu Stolice Hiszpańskiey staje w Zamościu za dni 42, z Wrocławia za dni 21, z Poznania za dni 11, z Gdańska za dni 10, z Krakowa za dni 9, z Kamieńca za dni 9, z Warszawy za dni 5, z Brześcia Litewskiego 4, ze Lwowa za dni 3, z Jarosławia za dni 3, z Lublina za dzień 1”; zob. Kalendarz Polski, Ruski, Niemiecki y Saski wyrachowany w Drukarni Akademii Zamoyskiey przez M. Stanisława Dunczewskiego na Rok 1731 [w zbiorach Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu; sygn. MPiT - S - 16].