Google Translate

Top brands

Katalog Firm

www.GoPost.pl - operatorzy pocztowi, korespondencja masowa, druk transakcyjny, outsourcing, firmy kurierskie, broker usług kurierskich

Partnerzy

Newsletter

Global Economy

Ważne informacje gospodarcze z Europy na 49 tydzień 2011 roku więcej
Ważne informacje gospodarcze z Polski na 49 tydzień 2011 roku więcej
WIELKI, OSZCZĘDNOŚCIOWY PLAN TUSKA ZAGROŻONY więcej

Po godzinach

 
Wasz typ
 
Wasz typ
 
Wasz typ
 
Wasz typ

Szkice z historii poczty

ZASADNICZE PRZESŁANKI FUNKCJONOWANIA POCZTY W POLSCE PRZED 1764 ROKIEM

16-06-2012
Fot.shutterstock

Pisząc o urządzeniach pocztowych w Rzeczypospolitej Polskiej przed 1764 rokiem warto wskazać na to, że rozwijały się one niejako dwutorowo. Można więc rozróżnić pocztę powszechną królewską i poczty partykularne, a także inaczej pocztę publiczną i prywatne.


Bardzo trafnie ujął tę kwestię Przemysław Dąbkowski pisząc w książce „Rys urządzeń pocztowych w Polsce” [Kraków 1903, wyd. 2, Kraków 1986]: „Odróżnić można w dawnych polskich urządzeniach dwa rodzaje poczty, pocztę powszechną i partykularną. Pierwsza służyła przede wszystkim i w pierwszym rzędzie interesom ogólnym państwowym, interesom zaś partykularnym tylko ubocznie i tylko o tyle, o ile się one łączyły z pierwszymi. Łączyła zatem przede wszystkim państwo z zagranicą, a w obrębie państwa główne jego miejscowości, ważne ze względów strategicznych, administracyjnych i handlowych. Odpowiednio też do tego była utrzymywaną przez państwo całe. W przeciwieństwie do niej poczta partykularna służyła w pierwszym rzędzie interesom pewnych kół, a więc poszczególnych miast, ziem, powiatów, województw, których interesy uwzględnić nie zawsze mogła poczta powszechna. Powołanie do życia i urządzenie pierwszej należało do naczelnej władzy państwowej, co do drugiej, to inicyatywa jej wprowadzenia, jako też samo jej urządzenie należało do tych siał samorządnych, ale do życia nie mogła być inaczej powołana, jak przez dekret naczelnej władzy państwowej”. Dalej pisze Dąbkowski: „Od tego podziału należy odróżnić inny, na pocztę publiczną i prywatną. Do pierwszej należały poczty, utrzymywane przez ciała publiczne, a więc przez państwo, województwo, powiat, miasto; drugie były utrzymywane przez osoby prywatne, jako przedsiębiorstwa na zysk obliczone, dopuszczały się też niejednokrotnie nadużyć (…) Od poczty będącej przedsiębiorstwem prywatnym, ale zatwierdzonym przez państwo, należy odróżnić przedsiębiorstwa, które bez upoważnienia ze strony władzy państwowej zajmują się przesyłaniem wiadomości”.


Z jednej strony istnienie niejednolitych rozwiązań zwiększało dostępność do urządzeń pocztowych, a tym samym wpływało pozytywnie na rozwój komunikacji międzyludzkiej. Z drugiej jednak strony powodowało pewną niespójność ze względu na brak wyraźnego rozgraniczenia między polem ich działania. Należy zwrócić uwagę także na to, iż poczta publiczna była powoływana na mocy przywileju królewskiego, natomiast mimo tego, że inicjatywa urządzania poczt partykularnych wychodziła przede wszystkim od władz lokalnych, wojewódzkich, ziemskich, miejskich, to mogły być również one powoływane na mocy konstytucji sejmowych. W zasadniczym stopniu miała ona także te same przywileje co poczta królewska. Urządzenie poczty partykularnej nie zwalniało z obowiązku uiszczania podatku dla poczty publicznej.

  

Dyskusyjną jest za to teza Przemysława Dąbkowskiego, że w zasadzie w Rzeczypospolitej znane są jedynie dwa przypadki funkcjonowania poczty partykularnej – przemyskiej (1667) i nowogródzkiej (1726). W świetle historiografii oraz szerszych badań to stwierdzenie wydaje się być zbyt daleko idące. Wykazaliśmy, że bardzo dużą rolę odgrywały sejmiki wojewódzkie oraz mieszczanie, które w razie potrzeby podejmowały inicjatywę w zakresie organizowania różnorakich form komunikacji pocztowej. Jej sprawne funkcjonowanie leżało zdecydowanie w interesie mieszkańców Rzeczypospolitej. Także i pogląd, że poczta przez długi okres czasu służyła jedynie królowi nie znajduje do końca uzasadnienia. Dobre funkcjonowanie urządzeń pocztowych sprzyjało ogółowi ludności. Od 1562 roku poczta była instytucją powszechnie dostępną, choć oczywiście nie każdego było stać na korzystanie z jej usług. Przywilej Zygmunta Augusta dla Prospera Prowany z 1558 roku zawierał informacje o dostępności poczty dla wszystkich, którzy chcieliby z jej usług skorzystać, choć nie określał jeszcze opłat pocztowych.


Należy zwrócić uwagę na to, że choć w Koronie, Wielkim Księstwie Litewskim i Prusach Królewskich funkcjonowały odrębne dyrekcje poczty, to zawsze na plan pierwszy wysuwało się stanowisko pocztmistrza generalnego koronnego, który był niejako primus inter pares wśród dyrektorów poczt.

  

Początkowo wiodącą rolę odgrywała ówczesna stolica Kraków, gdzie organizowano pierwsze urządzenia pocztowe. Od 1596 roku zaczęło wzrastać znaczenie Warszawy, do której przeniesiono ostatecznie pocztę główną w 1647 roku. Organizację poczty w Polsce zawdzięczamy Włochom, choć trzeba zaznaczyć, że cieszyła się ona zainteresowaniem i wsparciem ze strony wszystkich, bez wyjątku, królów. Nieco odmiennie rozwijały się urządzenia pocztowe w Koronie, Wielkim Księstwie Litewskim oraz Prusach Królewskich. W poszczególnych częściach państwa, a nawet ziemiach i miastach da się zauważyć, że poczta posiada dość dalece posunięto autonomię. Organizację poczty wyznacza przywilej królewski i odrębnie inicjatywa mieszczan (miast) oraz szlachty. Ma ona duże znaczenie dla rozwoju komunikacji oraz gospodarki kraju, zwłaszcza handlu. Poczta w okresie poprzedzającym panowanie Stanisława Augusta odgrywa dużą rolę w rozwoju cywilizacyjnym. Jest nośnikiem nowych idei i prądów kulturowych. Wiadomości przekazywane za jej pośrednictwem stanowią podstawę informacji prasowej.


Za panowania Augusta II Mocnego oraz Augusta III wzrasta również zainteresowanie pocztą, a ściślej obsadą urzędów pocztowych szlachty, która dąży do tego, aby stanowiska pocztmistrzów były powierzane katolikom. Instrukcja sejmiku wisznieńskiego na sejm konwokacyjny z dnia 16 III 1733 roku, zalecała swoim posłom, aby funkcje pocztmistrzów obsadzane były przez katolików, a nie dysydentów. Także instrukcja tegoż sejmiku z dnia 23 VIII 1756 roku zaleca, aby „cursus poczty ażeby sprawiedliwym biegiem i wiernością lepiej aniżeli teraz obserwowany był, ponieważ teraz mocno nadwerężony z racyi pp. pocztmaistrów dysydentów”. Dużą rolę odgrywa również narodowość. W czasach saskich funkcje pocztmistrzów obejmują bardzo często, wbrew szlachcie, Niemcy. Inicjatywa królów z dynastii Wettinów oraz przede wszystkim Marschall’a de Biberstein’a w zakresie reorganizacji poczty kładzie solidne fundamenty pod reform Stanisława Augusta, które doprowadziły do przekształcenia poczty w nowoczesne przedsiębiorstwo użyteczności publicznej.

Rafał Zgorzelski doktor nauk humanistycznych w specjalności komunikacja pocztowa, absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od ponad dziesięciu lat związany z branżą usług pocztowych. Na łamach portalu Pocztowokurierski.pl stworzył dział Szkice z historii poczty. Wyjaśnia również zawiłości Prawa pocztowego - i nie tylko - w dziale Poradnik pocztowy.

powrót
drukuj

Z kraju i ze świata

TNT Express uruchamia Centrum Usług Wspólnych w Polsce więcej
Zakupy online: liczy się bezpieczeństwo i czas dostawy więcej
Lewiatan, Polska Rada Biznesu i BCC stają w obronie PGP więcej
Poczta Polska z neokartkami na Dzień Kobiet więcej
Z gitarą na pokładzie więcej

Forum

Wylewana olia na samochód 2017-05-31
19:31:25
Co po maturze? 2017-05-15
15:59:47
Jakie meble do biura? 2017-05-11
19:45:25
fotele biurowe 2017-05-09
20:00:05
jaką drukarke wybrać? 2017-04-21
18:20:13

ROZMOWA Z

Takich studiów jeszcze nie było! - rozmowa z dr. Rafałem Zgorzelskim

Sonda - zabezpieczenia

W chwili obecnej nie dysponujemy żadnymi ankietami.
© 2010. All right reserved.
CMS
Realizacja: Ideo Powered by: Edito